Khuynh hướng đề tài và cảm hứng sáng tác
Có thể phân chia các tác phẩm dự trại thành ba nhóm đề tài chính:
Ca khúc viết về Bắc Ninh trong tiến trình đổi mới và phát triển.
Ca khúc viết về các miền quê, địa danh văn hóa sau sáp nhập.
Ca khúc viết về mùa xuân, truyền thống cộng đồng và các chủ đề xã hội khác.
Điểm nổi bật trước hết là cảm hứng ngợi ca quê hương, đất nước và niềm tin vào thời kỳ phát triển mới. Nhiều tác giả đã thể hiện rõ ý thức gắn âm nhạc với hơi thở thời đại, phản ánh công cuộc đổi mới, phát triển công nghiệp, hội nhập và khát vọng vươn lên của vùng đất Kinh Bắc.
Các ca khúc như Bắc Ninh tỏa sáng vươn xa của Tuấn Khương, Bắc Ninh ngày mới của Ngọc Sơn, Bắc Ninh kỷ nguyên mới của Xuân Doãn hay Bắc Ninh dáng đứng vươn mình của Vương Quốc Việt đều cho thấy xu hướng kết hợp giữa truyền thống văn hóa Kinh Bắc với tinh thần hiện đại hóa. Đây là hướng đi phù hợp, bởi ca khúc địa phương hôm nay không thể chỉ dừng ở mô tả phong cảnh hay hoài niệm quá khứ mà cần phản ánh được chuyển động xã hội đương đại.
Bên cạnh đó, nhóm ca khúc viết về các miền quê như Tam Tiến khúc ca tự hào, Hẹn nhau về Tân Sơn, Mão Điền yêu thương, Hội Ó quê tôi… lại cho thấy sự gắn bó sâu sắc của người sáng tác với không gian văn hóa bản địa. Những tác phẩm này giàu chất liệu dân gian, mang âm hưởng đời sống cộng đồng, tạo nên sắc thái riêng cho âm nhạc Bắc Ninh – Bắc Giang sau sáp nhập.
Vấn đề khúc thức và tư duy cấu trúc trong ca khúc
Một trong những điểm đáng chú ý ở đợt sáng tác lần này là đa số tác giả đều có ý thức tổ chức hình thức âm nhạc tương đối rõ ràng. Các mô hình hai đoạn đơn, ba đoạn đơn, đoạn đơn tái hiện hay đoạn đơn tương phản được sử dụng khá phổ biến.
Nhiều tác phẩm cho thấy sự chặt chẽ trong cấu trúc. Tam Tiến khúc ca tự hào của Xuân Oánh là ví dụ tiêu biểu cho kiểu ca khúc ngắn gọn, cân phương, dễ nhớ. Tác giả không sa vào phô diễn kỹ thuật mà tập trung vào tính khái quát và hiệu quả truyền cảm. Đây chính là phẩm chất quan trọng của ca khúc quần chúng.
Ở chiều ngược lại, một số tác phẩm còn có xu hướng ôm đồm nội dung, dẫn đến cấu trúc kéo dài, thiếu cô đọng. Bắc Ninh – Một miền di sản của Đỗ Đình Quang hay Tổ quốc ơi của Vũ Viết Đắc cho thấy tâm huyết lớn của người viết nhưng lại bộc lộ hạn chế thường gặp trong sáng tác hiện nay: muốn đưa quá nhiều hình ảnh, địa danh, ý tưởng vào một ca khúc. Trong nghệ thuật ca khúc, tính hàm súc luôn quan trọng hơn sự liệt kê. Một ca khúc hay cần biết tiết chế để tạo điểm nhấn cảm xúc.
Thực tế cho thấy, những tác phẩm có đời sống lâu bền thường sở hữu cấu trúc ngắn gọn, rõ chủ đề, phát triển logic. Từ các ca khúc kinh điển như Làng tôi của Văn Cao, Hành quân xa của Đỗ Nhuận đến nhiều ca khúc hiện đại, yếu tố "ít mà tinh” luôn là nguyên tắc nghệ thuật quan trọng.
Quan hệ giữa ngữ điệu tiếng Việt và cao độ âm nhạc
Một vấn đề nổi lên khá rõ trong nhiều tác phẩm là hiện tượng "trái dấu” giữa thanh điệu tiếng Việt và cao độ giai điệu. Đây là yêu cầu mang tính học thuật nhưng có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng ca khúc tiếng Việt.
Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn âm, giàu thanh điệu. Vì vậy, khi phổ nhạc, nếu thanh sắc lại đặt vào nốt thấp hoặc thanh huyền đặt vào nốt cao sẽ gây cảm giác gượng ép, sai ngữ nghĩa hoặc làm mất vẻ đẹp tự nhiên của lời ca.
Nhiều tác phẩm trong trại sáng tác đã xử lý khá tốt vấn đề này. Bắc Ninh ngày mới của Ngọc Sơn cho thấy sự tinh tế trong việc lựa chọn ca từ và đặt lời trên cùng một tuyến giai điệu mà vẫn giữ được độ mềm mại, tự nhiên.
Tuy nhiên, vẫn có những trường hợp cần điều chỉnh như ở Bắc Ninh tỏa sáng của Lương Ngọc Chấn hay Nón ba tầm trên Tây Nguyên của Nguyễn Kiên Quyết, khi một số chữ bị "trái dấu” do cao độ chưa phù hợp với thanh điệu tiếng Việt.
Đây là vấn đề mà nhiều nhạc sĩ sáng tác theo cảm xúc thường dễ bỏ qua. Nhưng về lý luận âm nhạc, xử lý ngữ điệu tiếng Việt chính là yếu tố thể hiện trình độ nghề nghiệp của người viết ca khúc.
Chất liệu dân gian và tinh thần hiện đại
Một xu hướng đáng ghi nhận là nhiều tác giả đã khai thác chất liệu dân gian Kinh Bắc khá hiệu quả. Các thang âm ngũ cung, tiết tấu dân gian, lối hát kể, hư từ Quan họ được vận dụng linh hoạt trong nhiều ca khúc.
Hội Ó quê tôi của Chiêu Thanh hay Xuân sang tìm bạn của Nguyễn Thành Tâm mang rõ màu sắc dân gian nhưng không rơi vào mô phỏng đơn thuần. Âm nhạc vẫn có hơi thở mới, phù hợp với đời sống hôm nay.
Đặc biệt, Tiếng chuông Tây Yên Tử của Nguyễn Trung là một tác phẩm có chiều sâu tư tưởng. Tác giả không chỉ viết về phong cảnh hay lễ hội mà còn đưa được tinh thần Phật giáo vào âm nhạc thông qua ngôn ngữ giàu tính thiền. Những câu hát như "Tâm không tịnh xin chớ bàn chuyện Thánh nhân” hay "Chuỗi tràng hạt vắt ngang chiều lịch sử” cho thấy sự tìm tòi nghiêm túc về chiều sâu văn hóa.
Điều đó chứng minh rằng, chất liệu dân gian chỉ thực sự có giá trị khi được nâng lên thành tư duy nghệ thuật chứ không dừng ở việc vay mượn hình thức bên ngoài.
Một số vấn đề kỹ thuật trong sáng tác ca khúc hiện nay
Qua các tác phẩm dự trại, có thể nhận thấy một số vấn đề kỹ thuật còn tồn tại:
- Lạm dụng chuyển điệu nhưng chưa xử lý logic.
- Kết câu còn bị trùng lặp nhiều trong một ca khúc.
- Sử dụng đảo phách quá nhiều khiến mất cảm giác nhịp điệu tự nhiên.
- Quãng âm quá rộng, khó phù hợp với giọng hát quần chúng.
- Một số ca khúc còn nặng về kể lể, thiếu điểm nhấn giai điệu.
Tuy nhiên, bên cạnh những hạn chế ấy, điều đáng quý là hầu hết các tác giả đều thể hiện tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm túc, tình yêu quê hương sâu sắc và khát vọng làm mới âm nhạc địa phương.
Trại sáng tác không tập trung của Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Bắc Ninh không chỉ là hoạt động nghề nghiệp đơn thuần mà còn phản ánh sinh động đời sống âm nhạc địa phương trong giai đoạn chuyển mình hiện nay. Qua các tác phẩm, có thể thấy đội ngũ nhạc sĩ vùng Kinh Bắc đang nỗ lực tìm kiếm sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa âm hưởng dân gian và tư duy sáng tác mới.
Âm nhạc địa phương hôm nay cần những ca khúc vừa có giá trị nghệ thuật, vừa có khả năng lan tỏa trong đời sống cộng đồng. Một ca khúc hay trước hết phải chân thành, nhưng muốn sống lâu trong lòng người nghe, nó còn cần sự cô đọng, tinh luyện và bản lĩnh nghề nghiệp của người nghệ sĩ. Điều đó đòi hỏi người sáng tác không chỉ giàu cảm xúc mà còn phải nắm vững kỹ thuật nghề nghiệp, hiểu sâu cấu trúc âm nhạc, ngữ điệu tiếng Việt và đặc trưng tiếp nhận của công chúng.
Nhạc sĩ Trọng Tĩnh
